'बहिष्कृत भारत' – समतेच्या क्रांतीचा बुलंद आवाज
२ एप्रिल १९२७ हा दिवस भारताच्या पत्रकारितेच्या आणि सामाजिक चळवळीच्या इतिहासातील एक सुवर्णक्षण आहे. याच दिवशी महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 'बहिष्कृत भारत' या पाक्षिकाचे पहिले पाऊल टाकले. 'मूकनायक' नंतर सुरू झालेले हे वृत्तपत्र केवळ कागदाचा तुकडा नव्हते, तर ते शोषितांच्या संघर्षाचे अस्त्र आणि अन्यायाविरुद्ध पेटलेली मशाल होती.
'बहिष्कृत भारत'ची निर्मिती एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडात झाली. जेव्हा अस्पृश्य समाजावर अमानवीय बंधने होती आणि मुख्य प्रवाहातील माध्यमे या वर्गाच्या प्रश्नांवर मौन बाळगून होती, तेव्हा बाबासाहेबांनी या 'मूक' समाजाला बोलके करण्यासाठी आणि त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देण्यासाठी हे विचारपीठ निर्माण केले.
या वृत्तपत्राच्या माध्यमातून बाबासाहेबांनी सनातनी विचारसरणीवर कठोर प्रहार केले. त्यांचे अग्रलेख हे केवळ वैचारिक नव्हते, तर ते पुराव्यांसह केलेले तार्किक विश्लेषण असे. 'बहिष्कृत भारत'च्या शीर्षकाखाली त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांचा एक अभंग छापला होता:
"आता तरी पुढे हाचि उपदेश ।
नका करू नाश आयुष्याचा ॥"
या ओळींमधून त्यांनी समाजाला आत्मसन्मानाने जगण्याचा आणि वेळ वाया न घालवता संघटित होण्याचा संदेश दिला. महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह असो किंवा काळाराम मंदिर प्रवेश, या सर्व संघर्षांची वैचारिक मांडणी 'बहिष्कृत भारत'ने अत्यंत प्रभावीपणे केली.
डॉ. आंबेडकरांची पत्रकारिता ही केवळ माहिती देण्यासाठी नव्हती, तर ती 'सामाजिक परिवर्तनाचे साधन' होती. त्यांनी या वृत्तपत्रातून समाजाला केवळ त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव करून दिली नाही, तर त्या अन्यायाविरुद्ध कायदेशीर आणि सनदशीर मार्गाने कसे लढायचे, याचे दिशादर्शनही केले.
आजच्या काळात, जेव्हा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि उपेक्षितांचे आवाज दबले जाण्याची भीती व्यक्त केली जाते, तेव्हा 'बहिष्कृत भारत'चा वारसा अधिक महत्त्वाचा ठरतो. सत्य मांडण्यासाठी लागणारी निर्भीडता आणि अभ्यासू वृत्ती आजच्या पत्रकारितेने बाबासाहेबांच्या या कार्यापासून शिकण्यासारखी आहे.
'बहिष्कृत भारत'ने अन्यायाची साखळी तोडून समतेच्या नव्या युगाची पहाट केली. आज या ऐतिहासिक घटनेला अनेक वर्षे उलटली असली, तरी त्यातील विचार आजही तितकेच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहेत. आपल्या हक्कासाठी जागृत राहणे आणि संविधानाने दिलेल्या मूल्यांचे रक्षण करणे, हीच खऱ्या अर्थाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना आणि त्यांच्या 'बहिष्कृत भारत' या कार्याला दिलेली खरी मानवंदना ठरेल.
✍️ डॉ.सिद्धार्थ तायडे
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा