– नौशाद उस्मान यांनी लिहिलेला विशेष माहितीपूर्ण लेख.....

 काय असतो मुहर्रमचा आशुरा?

            – नौशाद उस्मान

               सध्या इस्लामी दिनदर्शिकेतील मुहर्रम महिना सुरू आहे. मुहर्रम हा अरबी कॅलेंडरचा पहिला महिना असल्याने इस्लामी नववर्षाची सुरुवात याच महिन्यापासून होते. मात्र पाश्चिमात्य संस्कृतीप्रमाणे नवीन वर्ष साजरे करण्याची परंपरा इस्लाममध्ये नाही.        मुहर्रमपासून हिजरी सन १४४८ ची सुरुवात झाली आहे.

              मुहर्रम महिन्याच्या दहाव्या दिवशी "आशुरा" असतो. कॅलेंडरमध्ये "आशुरा" असे लिहिलेले पाहून अनेक मुस्लिमेतर बांधवांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, हा दिवस नेमका कोणता आहे? भारतीय उपखंडात मुहर्रमच्या निमित्ताने काही रूढी, परंपरा आणि प्रथा पाळल्या जात असल्याने अनेकांना हाच संपूर्ण प्रकार म्हणजे आशुरा असावा असे वाटते. परंतु वास्तवात आशुरा हा एक ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेला दिवस आहे.

इस्लाममध्ये केवळ दोन सण साजरे करण्याचा आदेश आहे—ईद-उल-फित्र (रमजान ईद) आणि ईद-उल-अजहा (बकरी ईद). या दोन सणांव्यतिरिक्त कोणताही तिसरा सण किंवा ईद इस्लाममध्ये नाही. तथापि काही विशिष्ट दिवसांना ऐतिहासिक महत्त्व आहे. त्यापैकी एक म्हणजे १० मुहर्रम अर्थात आशुराचा दिवस.

*करबला आणि इमाम हुसैन यांचे बलिदान*

               आशुरा आणि मुहर्रमचा उल्लेख होताच सर्वप्रथम करबलाच्या ऐतिहासिक घटनेची आठवण होते. प्रेषित मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांचे नातू इमाम हुसैन यांनी इराकमधील करबला येथे अन्याय आणि हुकूमशाहीविरुद्ध संघर्ष करताना याच दिवशी हौतात्म्य पत्करले.

               प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या निधनानंतर चार आदर्श खलिफांनी इस्लामी राज्यकारभार सांभाळला. त्या काळात नेतृत्व निवडीची एक सल्लामसलत-आधारित पद्धत अस्तित्वात होती. परंतु अमीर मुआविया यांनी आपल्या पुत्र यजीदला उत्तराधिकारी घोषित केले. त्यामुळे खिलाफत प्रणाली हळूहळू राजेशाही आणि नंतर घराणेशाहीकडे वळली.

यजीद सत्तेवर आल्यानंतर इमाम हुसैन यांनी या व्यवस्थेला विरोध केला. त्यांचा उद्देश सत्तेसाठी संघर्ष करणे नसून न्याय, समता आणि लोकांच्या सहभागावर आधारित आदर्श शासनव्यवस्था टिकवून ठेवणे हा होता.

               कुफातील लोकांनी त्यांना पाठिंबा देण्याचे आश्वासन दिले. परंतु करबला येथे पोहोचल्यानंतर त्यांच्याशी विश्वासघात करण्यात आला. अत्यल्प सहकाऱ्यांसह असलेल्या इमाम हुसैन यांच्यावर मोठे सैन्य पाठविण्यात आले. अखेर १० मुहर्रम रोजी त्यांनी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हौतात्म्य स्वीकारले.

               त्यांनी अन्यायापुढे शरणागती पत्करण्याऐवजी सत्यासाठी प्राणार्पण केले. म्हणूनच करबला ही केवळ युद्धाची घटना नसून सत्य, न्याय आणि तत्त्वनिष्ठेचे प्रतीक मानली जाते.

*आजच्या काळातील करबलाचा संदेश*

               करबलाची घटना आपल्याला शिकवते की अन्याय, हुकूमशाही आणि शोषणाविरुद्ध आवाज उठविणे आवश्यक आहे. इमाम हुसैन यांचे बलिदान हे न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुतेसाठी संघर्ष करण्याची प्रेरणा देते.

त्यांचा संदेश केवळ मुसलमानांसाठी मर्यादित नसून संपूर्ण मानवजातीसाठी आहे. प्रत्येक काळात सत्यासाठी उभे राहण्याची प्रेरणा करबलातून मिळते.

*आशुरा आणि प्रेषित मुसा* (अलैहिस्सलाम)

               आशुराचा दिवस केवळ करबलाच्या घटनेशी संबंधित नाही. इस्लामी परंपरेनुसार हा दिवस प्रेषित मुसा (अलैहिस्सलाम) आणि त्यांच्या अनुयायांच्या मुक्तीशीही संबंधित आहे.

इस्लामनुसार प्रेषित मुहम्मद (स.) हे अंतिम प्रेषित आहेत. त्यांच्यापूर्वी अनेक प्रेषित या जगात आले. प्रेषित मुसा (अ.) हे त्यांपैकी एक महान प्रेषित होते. त्यांना ज्यू धर्मीयही आपले प्रेषित मानतात.

               त्या काळी इजिप्तमध्ये फिरऔन नावाच्या राजाची जुलमी सत्ता होती. त्याने स्वतःला सर्वोच्च मानले होते आणि बनी इस्राईल लोकांवर अत्याचार केले होते. प्रेषित मुसा (अ.) यांनी लोकांना एकेश्वरवादाचा संदेश दिला आणि फिरऔनच्या अन्यायाविरुद्ध संघर्ष केला.

अल्लाहच्या आदेशानुसार प्रेषित मुसा (अ.) आपल्या अनुयायांसह इजिप्तमधून बाहेर पडले. फिरऔन आणि त्याचे सैन्य त्यांचा पाठलाग करू लागले. अखेरीस अल्लाहने मुसा (अ.) आणि त्यांच्या अनुयायांना वाचवले, तर फिरऔन आणि त्याचे सैन्य समुद्रात बुडाले.

कुरआनमध्ये अल्लाह म्हणतो:

"आज आम्ही तुझ्या शरीराला वाचवू, जेणेकरून तू नंतर येणाऱ्या लोकांसाठी एक निशाणी ठरशील." — कुरआन १०:९२

             इस्लामी परंपरेनुसार ही घटना आशुराच्या दिवशी घडली.

*आशुराचा उपवास*

             प्रेषित मुहम्मद (स.) मदिनेत आल्यानंतर त्यांनी ज्यू लोकांना आशुराच्या दिवशी उपवास करताना पाहिले. त्यांनी त्याचे कारण विचारले असता त्यांनी सांगितले की, हा तो दिवस आहे ज्या दिवशी अल्लाहने प्रेषित मुसा (अ.) आणि बनी इस्राईल यांना फिरऔनपासून मुक्त केले.

तेव्हा प्रेषित मुहम्मद (स.) म्हणाले:

"मुसा यांच्याशी आमचा संबंध तुमच्यापेक्षा अधिक जवळचा आहे."

यानंतर त्यांनी स्वतः आशुराचा उपवास ठेवला आणि मुस्लिमांनाही त्याची प्रेरणा दिली.

(संदर्भ : सहीह बुखारी, हदीस क्र. १८६५)

तथापि, ज्यू लोकांपेक्षा वेगळेपणा राखण्यासाठी प्रेषितांनी ९ आणि १० मुहर्रम किंवा १० आणि ११ मुहर्रम असे दोन दिवस उपवास ठेवण्याची शिफारस केली.

*निष्कर्ष*

               आशुरा हा सत्याच्या विजयाचा, अन्यायाविरुद्ध संघर्षाचा आणि अल्लाहवरील दृढ विश्वासाचा संदेश देणारा दिवस आहे. एका बाजूला तो प्रेषित मुसा (अ.) यांच्या मुक्तीची आठवण करून देतो, तर दुसऱ्या बाजूला इमाम हुसैन यांच्या करबलातील बलिदानाची प्रेरणा देतो.

आशुरा आपल्याला शिकवतो की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी सत्य, न्याय आणि तत्त्वांशी तडजोड करू नये. मानवतेच्या कल्याणासाठी आणि न्यायपूर्ण समाजव्यवस्थेसाठी कार्य करणे, हाच या दिवसाचा खरा संदेश आहे.